Hỏi đáp

Nhạc cổ điển là gì vậy? – Leonard Bernstein

Làm rõ câu hỏi nhạc cổ điển là gì: âm nhạc bác học, nhạc nghiêm túc hay nhạc giao hưởng,… Tất cả đều không đúng. Chúng ta cùng tìm hiểu câu hỏi đã được nhiều người thắc mắc nhất.

Chương trình “Nhạc cổ điển chính là gì vậy?”

Biên soạn do Leonard Bernstein Chương trình được phát sóng lần đầu trên đài CBS, ngày 24/1/1959

Bạn đang xem: Nhạc cổ điển chính là gì

Bạn đang đọc: Nhạc cổ điển là gì vậy? – Leonard Bernstein

[1:19] (nhạc: Water Music – Handel)

[2:42] Câu hỏi của mọi người ngày hôm nay là: “Nhạc cổ điển là gì vậy?” Ai cũng biết rằng tác phẩm của Handel mà chúng tôi vừa biểu diễn lúc nãy chính là “nhạc cổ điển”. Vậy thì, tại sao chúng ta lại đang tự hỏi nhau câu hỏi trên?

[3:02] Thực ra, có một lí do chính đáng cho điều đó đấy, , và chúng ta cũng sẽ tìm hiểu về nó ngày hôm nay. Mọi người đều tưởng rằng họ biết “nhạc cổ điển” là cái gì: bất cứ loại âm nhạc nào mà không phải chính là jazz (thí dụ như một bản phối của Stan Kenton), hoặc một bài hát nổi tiếng (như “I Can’t Give You Anything but Love, Baby”), hoặc dân ca, hoặc một điệu nhảy chiến tranh đến từ châu Phi, hoặc “Twinkle, Twinkle Little Star.” Nhưng “nhạc cổ điển” lại hoàn toàn chưa có nghĩa như thế.

[3:30] Mọi người sử dụng cụm từ “nhạc cổ điển” để mô tả thứ âm nhạc không phải chính là jazz, pop hay là dân ca, chỉ vì mọi người không có một từ nào khác có thể diễn tả nó một cách tốt hơn. Tất cả các cụm đến từ thay thế đang đã được sử dụng cũng đều có sự thiếu sót cả, thí dụ như “nhạc hay”. Hẳn các cháu đã nghe chúng ta nói với nhau rằng: “Tôi chỉ thích nghe “nhạc hay” thôi!” – điều đó có nghĩa rằng họ thích nghe Handel chứ không phải Spike Jones.

Tìm hiểu thêm: Định kiến là gì vậy?

Các cháu cũng hiểu điều đó nghĩa chính là gì đấy, nhưng suy cho cùng, chả phải “một giai điệu jazz hay” hoặc “một bài hát pop hay” cũng có thể tồn tại hay là sao? các cháu không thể chỉ dùng chữ “hay” để mô tả về sự khác biệt đó. Handel có các giai điệu hay, Spike Jones cũng vậy; , và mọi người phải gạt cái từ này ra khỏi đầu ngay thôi!

[4:12] Người ta sau đó lại sử dụng đến từ âm nhạc “nghiêm túc” khi nhắc tới Handel hoặc Beethoven, nhưng lại phải nói một lần nữa, có một vài giai điệu jazz cũng rất nhiều “nghiêm túc” đấy, , và trời đất ơi – còn gì “nghiêm túc” hơn một điệu nhảy chiến tranh châu Phi đã được chơi khi một ấm nước đang sôi sùng sục cơ chứ! Vậy nên, đến từ này cũng không phải chính là một ý tưởng hay ho.

[4:31] một vài người sử dụng đến từ “bác học”, có nghĩa chính là chỉ các người rất thông minh , đã được giáo dục tốt mới có thể hiểu đã được nó, nhưng mọi người đều biết rằng điều này không hề đúng, bởi chưa phải ai trong số các người đắm mình nhiều nhất trong [âm nhạc của] Beethoven cũng đều chính là các “Einstein” chính hiệu.

[4:39] Vậy còn âm nhạc “nghệ thuật” thì sao? Nhiều người đã sử dụng cụm từ này để cố gắng chỉ ra sự khác biệt giữa Beethoven , và Dave Brubeck. Điều đó cũng không hiệu quả, bởi vì nhiều người nghĩ rằng nhạc jazz cũng chính là nghệ thuật – , trên thực tế thì đúng là như vậy.

[5:10] Nếu chúng ta dùng cụm đến từ “nhạc giao hưởng”, ta đã bỏ qua tất cả các bản nhạc đã được viết cho piano độc tấu, violin độc tấu, tứ tấu đàn dây; và chắc chắn chính là tất cả các thứ gì khác cũng đã được cho là “nhạc cổ điển”. Có lẽ từ tốt nhất được phát minh cho đến nay là “tóc dài” (*) bởi vì nó chính là từ đã được các nhạc sĩ nhạc jazz gây nên để các loại trừ tất cả các thể loại âm nhạc không phải do họ sáng tác ra. Nhưng tất cả chúng ta đều đã biết đến các nhạc công jazz nuôi tóc dài, vậy nên đến từ đó có lẽ cũng chưa phải là một giải pháp hiệu quả.

[5:46] Vì tất cả các từ nói ở trên đều không chính xác, chúng ta hãy thử tìm một thuật ngữ đúng chỉ bằng cách tìm hiểu sự khác biệt thực sự giữa các thể các loại âm nhạc khác nhau chính là gì nhé.

[5:57] Sự khác biệt thực sự là: khi một nhà soạn nhạc soạn một bản nhạc mà thường được gọi chính là “nhạc cổ điển”, anh ta đặt bút viết ra chính xác các nốt nhạc, các nhạc cụ mà anh ta muốn chơi, hoặc các giọng ca cũng sẽ hát các nốt nhạc đó – thậm chí số lượng nhạc cụ hay ca sĩ cũng phải chuẩn chỉnh. Anh ta sẽ viết ra nhiều số 1 các chỉ dẫn có thể, cốt để hướng dẫn thật tỉ mỉ với người chơi về mọi thứ mà họ cần biết: tốc độ nhanh hay chậm của [giai điệu], độ to hay nhỏ, , và ti tỉ các thứ khác để giúp các người biểu diễn trình diễn chính xác các nốt nhạc mà anh ta nghĩ ra.

[6:37] Tất nhiên, chưa có màn trình diễn nào có thể hoàn toàn “chính xác”, bởi mọi người chưa có đủ đến từ ngữ ở trên thế giới này để diễn giải cho người biểu diễn biết mọi thứ họ cần biết về các gì một nhà soạn nhạc muốn.

Nhưng đó lại điều thực hiện cho công việc của người biểu diễn trở nên thật sự thú vị – cố gắng và khám phá ra các gì nhà soạn nhạc muốn truyền tải thông qua bản nhạc, một cách càng chuẩn xác càng tốt. Tất nhiên, các nghệ sĩ cũng đều chỉ chính là con người, , và vì vậy mỗi cá nhân lại hình dung ra nó một cách khác biệt ít nhiều so với các người khác.

[7:03] thí dụ, một nhạc trưởng có thể quyết định rằng phần mở đầu Giao hưởng số 5 của Beethoven (tôi chắc rằng tất cả các cháu đều từng nghe qua; các cháu biết nó như thế nào mà, đúng không?) Hãy hát nó thử cho tôi nghe nào! Được rồi đấy. các cháu không hát đúng tông, nhưng đây là [mở đầu của bản giao hưởng]: (nhạc: Giao hưởng số 5 – Beethoven) Hãy giả sử rằng một nhạc trưởng quyết định rằng trong bốn nốt nhạc đó… (nhạc: Giao hưởng số 5 – Beethoven) nốt cuối cùng sẽ đã được nhấn mạnh hơn, được giữ dài hơn, như thế này. (nhạc: Giao hưởng số 5 – Beethoven)

[7:35] Sau đó, một nhạc trưởng khác, cũng đang nỗ lực chưa kém gì người đầu tiên để tìm ra những điều Beethoven thực sự muốn, có thể thể cảm thấy rằng nốt đầu tiên mới nên được nhấn mạnh nhất. thí dụ như thế này: (nhạc: Giao hưởng số 5 – Beethoven)

[7:51] Sau đó, một nhạc trưởng khác, có thể không hoàn toàn trung thành với Beethoven như hai vị đầu tiên, quyết định rằng bốn nốt nhạc này nên được chơi một cách nghiêm trang hơn – chậm hơn , và hùng hồn hơn, như thế này: (nhạc: Giao hưởng số 5 – Beethoven)

[8:11] Chúng ta có thể đã từng nghe thấy đủ các loại phiên bản như trên. Nhưng bất chấp các sự khác biệt, vốn xuất phát từ tính cách khác nhau của ba nhà chỉ huy này, họ cùng chỉ huy dàn nhạc chơi các nốt nhạc giống nhau, một tiết tấu giống nhau, với các nhạc cụ giống nhau, và với cùng một mục đích: làm cho các nốt nhạc của Beethoven trở nên sống động theo cách mà họ cho rằng ông mong muốn.

[8:36] Điều này có nghĩa: các gì chúng ta gọi là “nhạc cổ điển” không thể bị thay đổi bởi bất cứ điều gì, ngoại trừ phong cách của người biểu diễn. Thứ âm nhạc này chính là vĩnh viễn, chưa thể bị cải biến , chính xác. Bây giờ, mọi người đã có một từ hay: “chính xác”, có lẽ chúng ta nên gọi các loại nhạc này là âm nhạc “chính xác” thay cho chữ “cổ điển”. Chúng ta chỉ có thể biểu diễn chúng chỉ bằng một cách duy nhất, cách mà nhà soạn nhạc đã bảo với chúng ta.

[9:03] Nhưng, mặt khác, nếu chúng ta xem xét một bài hát nổi tiếng, chẳng hạn như “I Can’t Give You Anything but Love, Baby”, chưa có điều gì giới hạn cách nó có thể được chơi hay hát cả. Nó có thể đã được hát bởi một dàn hợp xướng, hoặc bởi Louis Armstrong, hoặc bởi Maria Callas, hoặc bởi chưa ai cả. Nó có thể chỉ được chơi (không cần lời ca) bởi một ban nhạc jazz, hoặc một dàn nhạc giao hưởng, hoặc kazoo, chậm hoặc nhanh, nồng nhiệt hoặc ủy mị, to hoặc nhỏ.

Điều đó chưa quan trọng. Nó có thể đã được chơi một lần, hoặc lặp lại mười lăm lần, ở bất kỳ giọng nào, và thậm chí các hợp âm đệm cũng được thay đổi. Ngay cả bản thân giai điệu cũng có thể tùy cơ ứng biến , và ta có thể chơi đùa với chúng. thí dụ, giai điệu trên tờ giấy in có thể giống như thế này: (nhạc: I Can’t Give You Anything but Love, Baby – McHugh & Fields)

[10:05] Nghe khá buồn tẻ, phải không? Nhưng khi Louis Armstrong hát nó, giai điệu bắt đầu thành ra như thế này: (hát: I Can’t Give You Anything but Love, Baby – McHugh & Fields)

[10:27] hoặc nếu một nhạc công jazz đỉnh cao đang chơi bài hát trên đàn piano tại Birdland, nó cũng sẽ nghe giống như sau: (nhạc: I Can’t Give You Anything but Love, Baby – McHugh & Fields) Gần như chưa thể nhận ra đã được luôn!

[10:53] Hoặc nếu nó được hát bởi, giả sử Fred Waring Glee Club đi, nó sẽ nghe hoàn toàn khác, giống như thế này: (nhạc: I Can’t Give You Anything but Love, Baby – McHugh & Fields)

[11:10] Đại loại như vậy. Nhưng điều quan trọng nhất sau tất cả là, không có cách nào trong số đó chính là “sai”. Mỗi cách biểu diễn có vẻ hợp lý với một vài nghệ sĩ cụ thể vào thời điểm nhất định, , và phù hợp với một hoàn cảnh cụ thể, cho dù đó chính là để khiêu vũ; hoặc ở trên một chương trình truyền hình; hoặc tại Birdland.

Ta không chỉ có một cách duy số 1 để chơi bài hát đó, vậy nên thứ âm nhạc này không hề là âm nhạc “chính xác”. Chúng ta chưa phải chơi nó giống hệt như cách nó đã được sáng tác. Trên thực tế mà nói, một điều thậm chí quan trọng hơn là các bài hát pop không nên được biểu diễn y như các gì người sáng tác đã viết ra vào mọi thời điểm. Hãy tưởng tượng mà xem, sẽ nhàm chán đến mức độ nào nếu người ta chỉ biểu diễn “I Can’t Give You Anything but Love, Baby” theo các gì được viết ở trên các khuông nhạc! Thật là một điều tệ hại.

[12:10] Nhạc dân ca cũng tương tự như vậy. Nó có thể , và nên đã được đổi mới qua mỗi người biểu diễn. Thực ra còn có lí do khác nữa cho việc nhạc dân ca có dị bản: không có một nhà soạn nhạc nào đã sáng tác ra nó, con người chỉ truyền tai nhau cách mà các giai điệu nên đã được chơi mà thôi. Nhạc jazz cũng giống như thế; dĩ nhiên nó luôn luôn thay đổi vì đó là đặc trưng của dòng nhạc jazz: ứng tác, tạo nên các giai điệu ngay trong lúc biểu diễn , và thậm chí, người ta còn chả buồn ghi chép chúng luôn.

[12:41] Vì vậy, cuối cùng chúng ta đã có một đến từ tốt hơn để miêu tả nhạc cổ điển – nhạc chính xác. Khi có thể cũng sẽ có một đến từ khác thậm chí còn hợp lý hơn nữa (mà tôi không thể nghĩ ra vào lúc này), thì ít số 1 “chính xác” không phải chính là một từ sai; , và “cổ điển” chính là một từ sai.

Tham khảo thêm: Phân biệt giữa mụn ẩn , mụn nấm men. Phương Pháp điều trị hiệu quả. – Tinh tế Beauty

[12:57] Trên thực tế, tôi chắc chắn rằng tất cả các cháu có thể nghĩ ra rất nhiều từ khác tốt hơn từ “chính xác” để mô tả thứ âm nhạc thường đã được gọi là “cổ điển”, và tôi muốn các cháu hãy thử nói cho tôi về nhưng đến từ ngữ khác mà các cháu cho rằng thực sự phù hợp. Ai biết được? Có thể một trong các từ của các cháu cũng sẽ thực sự có ích , trở thành một phần của ngôn ngữ của chúng ta, để khi đó mọi người sẽ không còn phải sử dụng sai đến từ “cổ điển” thêm một lần nào nữa.

[13:20] Tại sao từ “cổ điển” lại là một đến từ sai? Các cháu thấy đấy, trong khi đúng chính là trên đời có thứ được gọi là “âm nhạc cổ điển”, nó lại có nghĩa khác hoàn toàn với các gì mọi người đang bàn luận cùng nhau. Nó chưa có nghĩa là âm nhạc dành cho “tóc dài” – nó chỉ có nghĩa là một loại nhạc dành cho “tóc dài”. Hãy lấy đoạn nhạc này thực hiện thí dụ: (nhạc: Scheherezade – Rimsky-Korsakov)

[13:57] các cháu có biết giai điệu này không? Nói to lên nào. Đúng vậy – Scheherezade. OK, câu hỏi tiếp theo: đó có phải chính là nhạc cổ điển không? Sai rồi, chưa phải nhé. m nhạc cổ điển đề cập đến một thời kỳ rất cụ thể trong lịch sử âm nhạc, đã được gọi là thời kỳ Cổ điển. Thứ âm nhạc đã được viết vào thời đó đã được gọi là “nhạc Cổ điển”, , Scheherezade đơn giản chính là không đã được sáng tác vào thời kì này. Nhưng mà thứ âm nhạc sau đây thì có: (nhạc: Concerto piano số 21 – Mozart)

[14:56] Tôi chắc rằng các cháu có thể nhận ra sự khác biệt giữa Scheherezade , và đoạn nhạc Mozart mà chúng ta vừa chơi. m nhạc của Mozart là nhạc Cổ điển. Bây giờ, hãy xem liệu chúng ta có thể hiểu được điều gì đó về thời đại của âm nhạc Cổ điển không. Nó kéo dài khoảng một trăm năm – đến từ khoảng 1700 đến 1800, được gọi là thế kỷ XVIII. Nhưng chúng ta biết gì về thế kỷ XVIII? Hãy lấy nửa đầu của nó – 50 năm đầu tiên – thực hiện thí dụ.

Tất cả mọi người đã học về nước Mỹ trong các năm tháng đó trên trường lớp: con người vẫn đang trong quy trình định cư; các người tiên phong khai phá các vùng lãnh thổ hoang sơ mới; các đường biên giới mới đang được tạo nên; mọi người vẫn còn đang chiến đấu với các người bản địa. Nói cách khác, chúng ta đang trải qua một thời gian khó khăn, sống một cuộc sống trở ngại , bắt đầu xây dựng một đất nước mới từ hai bàn tay trắng.

[15:47] Châu u cùng thời điểm này lại trông rất khác. Ở đó, nền văn minh lâu đời và tốt đẹp được xây dựng trong hàng trăm năm; , và do đó, khi con người bắt đầu bước vào thế kỉ XVIII, châu u không còn ở trong giai đoạn sơ khai , và đặt nền móng nữa, mà họ đang cố gắng hoàn thiện các gì được xây dựng. Và vì vậy, 50 năm đầu tiên này ở Châu u là cũng là thời kỳ của các quy tắc, quy định , quá trình làm cho các quy tắc, quy định đó trở nên chính xác nhất có thể. Đây chính là điều tạo nên “Chủ nghĩa Cổ điển” – điều này đưa các quy tắc đến một mức độ hoàn hảo. Nó khai sinh ra kiến trúc Cổ điển, kịch Cổ điển , và âm nhạc Cổ điển.

[16:33] Đó mới là định nghĩa thực sự của “nhạc Cổ điển”: âm nhạc được sáng tác vào thời kì khi mà cấu trúc, sự cân chỉ bằng , và sự cân đối là thứ mà chúng ta đều kiếm tìm; thứ âm nhạc cố gắng đạt đến sự hoàn mỹ – giống như một bình hoa Hy Lạp cổ đại tinh tế.

[16:50] Hai người khổng lồ của 50 năm đầu thế kỉ XVIII trong âm nhạc là Bach , và Handel. Đặc biệt là Bach, vì ông đã dùng các quy luật mà các nhà soạn nhạc đi trước ông từng thử nghiệm , và đưa chúng đến mức hoàn hảo số 1 mà một con người có thể làm.

Lấy thể các loại fuga làm thí dụ nhé. Các quy tắc của fuga giống như các chỉ dẫn đi kèm một bộ đồ chơi Erector(**); chúng chỉ cho các cháu cách chính xác để xây một căn nhà, hoặc một chiếc xe cứu hỏa, hoặc một vòng đu quay. các cháu có thể tạo nên một vòng đu quay chỉ bằng cách gắn một miếng kim loại vào một miếng khác đã được đặt trên sàn nhà; rồi sau đó là một cái nữa nằm chính xác trên 4 nấc cao hơn, rồi một cái nữa ở trên 5 nấc, , và cứ tiếp tục như vậy. Sau đó, các cháu xây một chiếc vòng quay quanh trục.

[17:43] Đó chính là các gì Bach đã làm trong một bản fuga. Hãy lấy một đoạn nhạc đến từ Concerto Brandenburg số 4 của ông. Ông xây nền móng cho chiếc đu quay thông qua việc mở đầu bản nhạc chỉ bằng viola – đó là bè thứ nhất. (nhạc: Brandenburg Concerto số 4 – Bach) Sau đó ông thêm vào bè thứ hai, được chơi chỉ bằng violin, cao hơn chính xác 4 “nấc” (trong âm nhạc thì có nghĩa chính là 4 nốt cao hơn, , và 4 nhịp muộn hơn: (nhạc: Brandenburg Concerto số 4 – Bach) Bè thứ ba được chơi bởi một đàn violin khác, 5 “nấc” cao hơn: (nhạc: Brandenburg Concerto số 4 – Bach) Và bè thứ tư – chơi bởi đàn cello , và bass, trầm hơn: (nhạc: Brandenburg Concerto số 4 – Bach) Và cuối cùng, bè thứ năm xuất hiện , cao hơn rất nhiều nhiều, đã được chơi bởi sáo: (nhạc: Brandenburg Concerto số 4 – Bach)

[18:53] Khi nền móng đã được xây xong, Bach có thể bắt đầu gắn vào đó chiếc đu quay của ông. Điều tuyệt vời bây giờ chính là nền móng không các còn chính là 5 mảnh riêng biệt nữa, mà chúng đã hòa vào cùng nhau. Điều đó có nghĩa là, mỗi khi một nhạc cụ mới xuất hiện, các nhạc cụ từ trước vẫn tiếp tục chơi phần nhạc của mình. Khi bè thứ năm được gắn vào (bởi sáo), mọi người sẽ có năm bè cùng chơi một lúc – như năm phần của một bộ Erector đã được ráp lại thực hiện một. Bấy giờ chúng ta hãy lắng nghe tất cả các bè đó nhé: (nhạc: Brandenburg Concerto số 4 – Bach)

[20:00] Nghe thật tuyệt vời đúng không? các cháu thấy đấy, đây là sự hoàn mỹ mang tính cổ điển. Bach qua đời năm 1750. Thế kỉ XVIII đã được chia thành hai nửa vừa vặn, , 50 năm tiếp theo lại vận động theo một chiều hướng rất nhiều khác. Hai người khổng lồ mới có tên chính là Haydn , và Mozart, , và âm nhạc của họ khác hoàn toàn so với Bach. Nhưng nó vẫn chính là nhạc Cổ điển, bởi Haydn , và Mozart vẫn tiếp tục tìm kiếm thứ mà Bach trước kia đã từng – sự hoàn hảo của cấu trúc và hình dạng. Nhưng lần này không còn là qua các bản fuga nữa, mọi thứ cũng sẽ trở nên khác biệt.

[20:38] Nhưng tại sao lại có một sự thay đổi như vậy? Có phải các nhà soạn nhạc cùng nhau đến một buổi họp (như các đảng viên Đảng Cộng hòa ở Chicago), , bỏ phiếu về quyết định thay đổi phong cách âm nhạc không? À, không phải như vậy, nó đã diễn ra một cách tự nhiên. Khi thời gian trôi đi, lịch sử cải biến thì con người cũng thay đổi theo. Các nhà soạn nhạc cũng chính là con người nên âm nhạc họ viết ra chắc chắn cũng sẽ biến đổi.

[21:03] Các người cùng thời với Haydn , và Mozart nghĩ rằng Bach đã lỗi thời , nhàm chán với các bản fuga cũng như các thứ khác của ông. Họ đòi hỏi một điều gì đó mới mẻ, không quá phức tạp với các giai điệu xinh xắn, các bè đệm dễ dàng: một thứ âm nhạc thanh lịch, tinh tế và dễ chịu. Điều này đúng với thời kì đó: một thời kì của lối sống thanh lịch, tinh tế, các cử chỉ thân thiện, các nghi thức chuẩn mực. Thời kì của các cổ tay viền đăng ten, các bộ suit bằng lụa, các bộ tóc giả được sấy, các chiếc quạt đã được đính đá quý cho các quý ông , và quý bà của cung đình.

[21:38] Vậy nên, đi cùng với nó chính là thứ âm nhạc thư thái, tao nhã dành cho họ, với sự chú ý đã được dành cho giai điệu. Giai điệu phải nghe như rót mật vào tai. Bây giờ mọi người hãy cùng nghe giai điệu tuyệt vời của một bản concerto cho piano của Mozart nhé. Hãy nhớ rằng bộ đồ chơi Erector chưa tồn tại ở đây; mà chỉ có giai điệu thật trang nhã, với một bè đệm nho nhỏ, đơn giản. Đơn giản, nhưng mà thật đẹp thực hiện sao! (nhạc: Concerto piano giọng Đô trưởng – Mozart)

[23:37] Không ai có thể sáng gây nên các giai điệu như Mozart. Nhưng giai điệu này dù đẹp như thế nào vẫn ẩn chứa trong mình rất nhiều các quy luật, giống như fuga của Bach. Tuy vậy, các quy tắc đó lại khác hoàn toàn so với trước: các quy tắc đã biến loại âm nhạc “dễ nghe” này thành thứ đã được săn đón trong 50 năm tiếp theo của thế kỉ [XVIII].

[23:58] Một khía cạnh khác nữa của thứ âm nhạc cách tân, dễ thấm này chính là nó “vui”. Các con người với tay áo viền đăng ten , và bộ tóc giả đang cần được tiêu khiển. Họ muốn âm nhạc phải đem đến một sự thích thú và cảm giác hài lòng: các giai điệu đẹp, nhưng cũng phải vui vẻ và dí dỏm. Mozart cũng là một bậc thầy trong công việc này. Đây chính là overture cho vở opera Đám cưới Figaro của ông.

Một bản nhạc rất nhiều chặt chẽ, tuân thủ rất nhiều nhiều các bộ quy tắc được gọi là “hình thức sonata” (chúng ta cũng sẽ không đi sâu vào nó ở đây), nhưng vẫn khác xa so với fuga của Bach như sữa với nước cam ép. Vấn đề chính không nằm ở việc mọi thứ đã được ghép với nhau như thế nào (như bộ đồ chơi Erector), mà nằm ở việc nó tươi tắn, hóm hỉnh, thú vị,…và vui vẻ nữa. Cứ thử lắng nghe mà xem! (nhạc: Overture Đám cưới Figaro – Mozart)

[28:43] Chẳng phải đó là một giai điệu thật vui tươi sao? Giống như một chuyến đi ở trên một chiếc tàu lượn, với rất nhiều tiếng cười , và tâm trạng vui sướng. Nó khiến cho các cháu không thở được. Nó cho các cháu một quãng thời gian vui vẻ. Nó khiến cho các cháu phải nở một nụ cười.

[28:55] Nhưng nếu chúng ta đề cập đến sự hài hước trong âm nhạc, ý tôi chính là mấy câu đùa thật sự ấy, không ai có thể đánh bại được Haydn. Haydn chính là “ông trùm” trong việc pha trò. Có một thứ các cháu nên biết về sự đùa vui trong âm nhạc: cháu không thể sáng gây ra một trò đùa âm nhạc về bất cứ thứ gì khác ngoài chính âm nhạc.

Điều đó chưa có nghĩa rằng âm nhạc không thể trở nên hài hước: âm nhạc chỉ không thể trở nên hài hước theo kiểu “Hai người Hỏa tinh đáp xuống Trái đất , nói rằng: “Hãy đưa tôi đến gặp lãnh đạo của các bạn…” hay là “Có ba gã người Scotland đang ngồi ở trên một băng ghế , một người bắt đầu mở miệng rằng…”. các nốt mi giáng và fa thăng chưa thể nói gì cho các cháu về người Hỏa tinh hay là mấy gã Scotland, nhưng nó vẫn có thể thực hiện các cháu cười lớn – bằng cách khiến cho các cháu bất ngờ.

[29:39] Điều bất ngờ là một trong các cách chính để làm cho mọi người phải cười rộ lên, thí dụ như…rón rén đi sau lưng ai đó rồi hù lên “Boo!” hoặc làm một trò đùa Cá Tháng tư chỉ bằng cách nói “Xin chào!” khi họ đang định chào tạm biệt các cháu.

[29:55] Trong âm nhạc, các nhà soạn nhạc có thể tạo ra những điều bất ngờ theo vô số cách khác nhau: thực hiện cho âm nhạc to lên khi cháu tưởng rằng nó phải đã được chơi nhỏ đi hoặc ngược lại, hoặc đột nhiên lại dừng giữa chừng; hoặc cố tình chơi một nốt sai không có trong bản nhạc mà người nghe chưa được báo trước.

Hãy thử một thí dụ như vậy xem sao, các cháu đều biết giai điệu ngớ ngẩn đã được gọi chính là “shave and a hair cut, two bits” (***) chứ? Được rồi. các cháu biết đúng không? Để cho vui, các cháu sẽ hát “shave and a haircut”, dàn nhạc sẽ đáp lại với “two bits” , và các cháu cũng sẽ thấy nó xảy ra như thế nào. (dàn nhạc , khán giả: shave and a haircut)

[30:40] Các cháu đã cười rồi đấy! Tuy nhiên, phần lớn mọi người chưa cười thành tiếng khi nghe các trò đùa vui trong âm nhạc: họ chỉ cười thầm. Nếu không, các cháu đã chưa thể nghe một bản giao hưởng của Haydn: nó hài hước đến độ một tràng cười cũng sẽ lấn át luôn cả âm nhạc mất. các cháu cũng sẽ không nghe thấy tiếng cười, nhưng điều đó chưa có nghĩa chính là bản giao hưởng không hề hài hước đâu nhé.

[31:01] Các cháu hẳn đã từng nghe đi nghe lại Giao hưởng Bất ngờ của Haydn rất nhiều nhiều lần rồi, khi ông đột nhiên cho một hợp âm to đùng ngay giữa một bản nhạc nho nhỏ và nhẹ nhàng. Chúng tôi sẽ tạo nên lịch sử trong âm nhạc ngày hôm nay bằng cách không chơi Giao hưởng Bất ngờ. Thay vào đó, chúng tôi cũng sẽ lấy chương cuối của Giao hưởng giọng Si giáng trưởng, số 102. Hãy nhìn vào con số 102 bản giao hưởng! Trên thực tế, ông đã sáng tác đến 104 bản. Bên cạnh đó, chương cuối của bản số 102 có rất nhiều điều bất ngờ , hài hước.

Tôi sẽ cho các cháu thấy cách Haydn pha trò trong tác phẩm này. Nó bắt đầu với một giai điệu nhanh, vui tươi , bắt đầu “chạy lăng xăng khắp mọi nơi” như một chú cún Dachshund đáng yêu , và hài hước: (nhạc: Giao hưởng số 102 – Haydn)

[32:10] các cháu có nghe thấy một tiếng vọng nho nhỏ đến từ dàn nhạc bộ hơi không? Giống như một người đang cười sau khi nghe các gì các cháu vừa nói vậy. thí dụ, khi các cháu đang tỏ ra rất nghiêm túc… (nhạc: Giao hưởng số 102 – Haydn) , ai đó chọc ghẹo các cháu như thế này: (nhạc: Giao hưởng số 102 – Haydn)

[32:24] Có thể các cháu sẽ không thích anh ta thực hiện vậy, nhưng nó vẫn vui đấy chứ. Đó là các gì mà Haydn làm: dàn nhạc bộ dây già dặn , nghiêm trang vừa nói… (nhạc: Giao hưởng số 102 – Haydn) thì các nhạc cụ bộ hơi bé xinh đã chòng ghẹo lại chỉ bằng cách bắt chước , và mỉa mai bộ dây: (nhạc: Giao hưởng số 102 – Haydn)

Tham khảo thêm: ROE chính là gì vậy? Phương Pháp tính ROE? Bài về ROE CHI TIẾT nhất – CophieuX

[32:45] Sau đó, khi ông đã đi qua một vài giai điệu và trò đùa khác nữa, ông phải trở về chủ đề đầu tiên mà chúng ta vừa nghe. Cách ông đem nó quay trở lại chính là một kiểu bất ngờ: cứ như ông lén làm mọi điều ngay lúc chúng ta ít ngờ đến nhất. Giống như việc các cháu tưởng rằng đứa em mình vừa đi ra ngoài để rồi phát ra rằng thằng bé lại đang trốn dưới bàn phòng bếp. Đó chính là một cú “sốc” sẽ khiến các cháu phải bật cười. Đó là điều Haydn hay là làm, hãy lắng nghe ông và ghi nhớ giai điệu đầu tiên mà mọi người sẽ quay trở lại là… (hát: Giao hưởng số 102 – Haydn) Đây là cách ông lén quay trở về với nó: (nhạc: Giao hưởng số 102 – Haydn)

[33:39] Giống như lúc các cháu đang không chú ý thì bùm, ông ấy đã ở đây rồi. Một lúc sau ông cũng sẽ lại phải quay về với giai điệu này, nhưng theo một cách khác, giống như thể đột nhiên đứa em trai kia lại xuất hiện ở trong bồn tắm: (nhạc: Giao hưởng số 102 – Haydn)

[34:07] Có rất nhiều nhiều các sự đùa vui âm nhạc như thế trong chương này. Như đoạn này chẳng hạn, khi ông ấy vờ rằng mình cũng sẽ quay lại chủ đề cũ một lần nữa rồi làm các cháu bất ngờ bằng việc chưa làm như vậy. “Giả đò” luôn là một niềm vui, giống như một trò lừa: Tôi có một đồng xu trong tay và bùm, nó biến mất rồi! Điều gì đã xảy ra? Đó chính là các gì Haydn đã làm. (nhạc: Giao hưởng số 102 – Haydn) À, , cái đoạn chạy nốt cuối cùng nữa: nó giống như thể ông vừa reo lên “Boo!” (hát: Giao hưởng số 102 – Haydn) Ông còn tiếp tục gây ra nhiều đoạn nhạc “khởi đầu” rất nhiều “lừa tình” , và dọa người nghe bằng các đoạn to nhỏ đột ngột như thế này: (nhạc: Giao hưởng số 102 – Haydn)

[35:14] Bây giờ tôi muốn chơi toàn bộ chương này cho các cháu nghe – nó không dài lắm; nhưng những điều vui nhộn dù sao cũng không nên kéo dài. Hẳn các cháu cũng nhận thấy rằng một câu chuyện cười càng ngắn thì các cháu càng cười nhiều hơn. Tất cả chúng ta đều biết đến các người có nguy cơ pha trò khá tệ hại, và lí do thường chính là vì họ không tiết lộ nút thắt của câu chuyện đủ sớm. Haydn thì có; ông ấy chính là người kể chuyện cười hay số 1 trong toàn bộ lịch sử âm nhạc. (nhạc: Giao hưởng số 102 – Haydn)

[39:56] Tôi đang e sợ các cháu đang bắt đầu nghĩ rằng mọi các loại “âm nhạc Cổ điển” đều phải có tính hài hước. Tôi hy vọng là không, bởi vì điều đó không hề đúng. [Nhạc cổ điển] có thể trở nên rất nghiêm túc đấy. Sự dí dỏm, hài hước và vui vẻ đúng chính là đã cấu thành một phần quan trọng trong âm nhạc của Haydn , Mozart; tuy nhiên nó cũng có trong mình nét sang trọng, duyên dáng, mạnh mẽ và nhiều hơn thế nữa.

Trên hết, nó mang vẻ đẹp cổ điển; nó thiết lập các quy tắc , quy định về sự cân chỉ bằng và hình thức, cũng giống như Bach đã từng làm trong các tác phẩm fuga của mình. Chính vì nó đang tìm kiếm sự hoàn hảo nên nó mang trong mình tính chất cổ điển.

[40:39] các cháu có thể đặt ra câu hỏi như thế này: nếu cấu trúc hoàn hảo, các quy luật và tương tự..là vấn đề quan trọng nhất, vậy cảm xúc trong âm nhạc cũng sẽ như thế nào? Mọi người luôn nghĩ rằng tình cảm , cảm xúc là thứ quan trọng số 1 trong âm nhạc; nó nên khiến các cháu cảm giác điều gì đó: không chỉ là tiếng cười, mà có thể là nỗi buồn thương, sự đau đớn, hoặc cảm thấy chiến thắng, hoặc niềm hân hoan.

[41:01] Nhưng bí mật đã được bật mí này: Mozart và Haydn đều có thể cho các cháu cảm cho thấy tất cả các cảm xúc ở trên – kể cả khi họ đang áp dụng các quy tắc nghiêm ngặt , đề cao sự cân bằng, các hình dạng , và nhiều thứ khác đến mức như vậy.

[41:11] Bởi vì, thực tế chính là bất cứ nhà soạn nhạc vĩ đại nào, dù sáng tác nhạc trong thời kỳ nào, cổ điển hay chưa cổ điển, đều cũng sẽ khơi dậy trong lòng ta các cảm xúc thật sâu sắc. Bởi vì anh ta vĩ đại, bởi vì anh ta có điều gì đó để nói, bởi vì anh ta muốn truyền tải đến chúng ta thông qua âm nhạc.

Chính vì điều đó, âm nhạc của một nhà soạn nhạc vĩ đại có thể luôn sống mãi, bởi vì cảm xúc sẽ chưa ngừng trào dâng trong lòng người bất cứ khi nào họ nghe nó. Và phẩm chất trường tồn đó có lẽ chính là ý nghĩa quan trọng nhất của từ “cổ điển”.

[41:42] Một tác phẩm kinh điển là thứ tồn tại mãi mãi, như chiếc bình Hy Lạp mà chúng ta đã nhắc đến, hay Robinson Crusoe, hoặc các vở kịch của Shakespeare, hoặc một bản giao hưởng của Mozart. m nhạc của Mozart khiến người nghe cảm nhận được một điều gì đó, cảm nhận được sự hoàn hảo mang tính cổ điển, cùng với thứ được thêm vào gọi là “cái đẹp”. thí dụ, khi mọi người nghe giai điệu tuyệt vời của ông, mọi người đã cảm giác xúc động. Chúng ta đã cảm giác “một điều gì đó”.

Chúng ta hãy nghe lại cùng một giai điệu ấy; và thử xem nếu các cháu không cảm giác một xúc cảm sâu sắc – gần như chính là một nỗi buồn, nhưng không hoàn toàn; , cũng chưa thực sự chính là một niềm hạnh phúc. Một cảm giác rất nhiều đặc biệt. (nhạc: Concerto piano giọng Đô trưởng – Mozart)

[44:05] Tôi đã nghĩ có lẽ đó chính là giai điệu yêu thích của tôi, nhưng sau đó tôi luôn cảm giác y như vậy mỗi khi lắng nghe bất cứ giai điệu nào của Mozart.

[44:13] Thời kỳ Cổ điển mà chúng ta đang nhắc đến đã kết thúc vào đầu thế kỷ XIX với một nhà soạn nhạc lớn tên Beethoven. Hầu hết mọi người cho rằng Beethoven chính là nhà soạn nhạc vĩ đại số 1 mọi thời đại. Tại sao lại là như thế? Bởi vì Beethoven đã tiếp thu tất cả các quy tắc cổ điển đó của Mozart , Haydn và hăng hái noi gương họ: âm nhạc của ông trở nên dày dặn hơn theo mọi cách.

Khi Haydn gây ra một trò đùa nho nhỏ đáng yêu trong một phòng tiếp khách, Beethoven đã gây ra các câu chuyện gây chấn động thế giới vốn phải được kể ngay giữa một cơn bão dữ dội. Khi Haydn gây ra các bất ngờ thú vị, Beethoven tạo ra các bất ngờ đáng kinh ngạc khiến các cháu phải há hốc mồm thay vì nở một nụ cười. Khi Mozart đang vui vẻ, Beethoven đang phát điên lên vì sung sướng.

Nó giống như xem nhạc cổ điển qua một chiếc kính phóng đại – tất cả đều to lớn hơn. Thứ quan trọng số 1 mà Beethoven đã đưa vào âm nhạc cổ điển chính là các cảm xúc mang tính cá nhân hơn: cảm xúc của ông dữ dội hơn, và dễ nhận ra hơn.

[45:22] Đó chính là thứ mà ta gọi chính là “Chủ nghĩa Lãng mạn”; cái tên mà chúng ta đặt cho thứ âm nhạc (phần lớn trong số đó) được sáng tác trong hàng trăm năm sau thời kì của Beethoven. Từ này có nghĩa là: thể hiện cảm xúc thật tự do chứ không tiết chế nữa. Bộc lộ các cảm giác sâu số 1 từ đáy lòng ngay lập tức mà không màng đến chuyện xem xét liệu ta có nên làm điều đó hay là không.

[45:45] Tôi có thể cho các cháu một thí dụ. Nếu tôi được Chia sẻ với cô Smith, và tôi nói, “Cô khỏe không, cô Smith? Tôi rất vui khi đã được thực hiện quen với cô”, thì tôi sẽ đang tỏ ra “cổ điển”: đứng đắn, thanh lịch, tinh tế; tôi tuân theo các quy tắc ứng xử. Nhưng nếu tôi lại nói: “Em khỏe không, em có đôi mắt thật tuyệt đẹp, tôi yêu em!” – thì tôi là một người lãng mạn. Tôi đang bày tỏ cảm xúc của mình ngay lập tức , chưa ngại ngùng.

Trong tôi tràn đầy sự nhiệt huyết , đam mê, và tôi không quan tâm liệu người khác có biết về điều đó hay là không. Bây giờ, hãy xem liệu các cháu có thể cảm nhận được phần nào điều ở trên trong một tác phẩm của Chopin, một người Lãng mạn thực thụ. (nhạc: Fantasy cung Fa thứ – Chopin)

[46:48] Thật lãng mạn phải không? Hoặc nghe bản nhạc này của nhà soạn nhạc Lãng mạn vĩ đại Schumann. (nhạc: Giao hưởng số 2 – Schumann)

[47:32] Các cháu hiểu ý tôi chứ? Đó là một thứ cảm xúc cháy bỏng, lãng mạn, chưa hề tiết chế; chúng ta đều có thể nhận thấy sự say mê ấy. các cháu đều phải thừa nhận rằng nó rất khác so với Mozart và Haydn.

[47:47] Dĩ nhiên, các nhà soạn nhạc Lãng mạn cũng chưa tổ chức một hội nghị ở Chicago và quyết định rằng âm nhạc phải trở nên lãng mạn: một lần nữa, đó là sự phản ánh các thay đổi xảy ra trong lịch sử, cách mọi người sống, suy nghĩ, cảm nhận , hành động. Và tất cả bắt đầu, một cách kỳ lạ thay, với nhà soạn nhạc Cổ điển vĩ đại nhất, Beethoven. các cháu thấy đấy, ông đồng thời mang trong mình hai vai trò: người cuối cùng của thời kỳ Cổ điển và người đầu tiên của thời kỳ Lãng mạn.

[48:18] các cháu có thể nói rằng ông ấy là một người theo chủ nghĩa Cổ điển nhưng đã đi quá xa; lòng ông tràn đầy cảm xúc đến độ ông không thể giữ bản thân bị trói buộc trong tất cả các quy tắc và quy định của thế kỷ XVIII; vậy nên ông ấy đã phá bỏ chính xiềng xích của mình và bắt đầu một các loại âm nhạc hoàn toàn mới. Và đó là sự kết thúc của âm nhạc Cổ điển.

[48:39] Vậy, hôm nay chúng ta đã học đã được các gì? Trước hết, âm nhạc cổ điển không chỉ có nghĩa chính là nhạc dành cho “tóc dài”, mà còn là thứ âm nhạc cụ thể dành cho “tóc dài” được viết vào thế kỷ thứ XVIII bởi các người như Bach , Handel, sau đó là Mozart và Haydn, và cuối cùng chính là Beethoven vĩ đại. Chúng tôi sẽ kết thúc chương trình chỉ bằng cách chơi Overture Egmont của Beethoven. Một tác phẩm cổ điển, nhưng nó cũng đồng thời nó chứa đầy các cảm xúc lãng mạn; như sự bí ẩn, niềm khao khát, nỗi thịnh nộ, sự khải hoàn , niềm vui.

[49:18] Tất nhiên, đó vẫn chưa phải thứ chủ nghĩa lãng mạn lớn lao, dữ dội sẽ xuất hiện sau này trong âm nhạc của Chopin, Schumann, Tchaikovsky, Wagner , và các người khác nữa. Beethoven là sự khởi đầu của âm nhạc lãng mạn. Đừng quên rằng dù ông ấy vẫn bước ra đến từ thế kỷ XVIII (và đã sống thêm khoảng 25 năm đầu thế kỷ XIX) nhưng các quy tắc của ông, dù chính ông đã phá vỡ chúng, vẫn chính là các quy tắc cổ điển. Ông vẫn đang cố gắng hoàn thiện các quy tắc này; , trong âm nhạc tuyệt vời của mình, ông đã tiệm cận với sự hoàn mỹ gần số 1 có thể. (nhạc: Overture Egmont – Beethoven)

Leonard BernsteinLinh Đặng dịch (Chương trình được phát sóng lần đầu ở trên đài CBS, ngày 24/1/1959)

(*): tóc dài: nguyên gốc là long-hair, dùng để chỉ các trí thức có tính nghệ sĩ; đặc biệt là các người thích nghe nhạc cổ điển. (**): Erector: một hãng đồ chơi xây dựng của Mỹ, tồn tại đến từ năm 1913 đến năm 2000. (***): shave and a hair cut, two bits: một giai điệu hài hước xuất phát đến từ Mỹ, nghĩa đen chính là “cạo râu , và cắt tóc, 2 bit” (2 bit = 25 cent).

Bản gốc của bài giảng: sentayho.com.vn/lectures/television-scripts/young-peoples-concerts/what-is-classical-music

Xem thêm bài viết thời kỳ Cổ điển: sentayho.com.vn/thoi-ki-tien-co-dien-va-co-dien-1730-1820/

Tham khảo thêm: Keratin là gì vậy? Bổ sung Keratin cho tóc chỉ bằng cách nào

Bạn thấy bài viết thế nào?

Tìm hiểu thêm: Thuế giá trị gia tăng là gì? Khái niệm và các quy định thuế GTGT