Hỏi đáp

Về định nghĩa văn học thiếu nhi

Thế nào là một cuốn sách viết cho thiếu nhi? các tác phẩm không chủ đích viết cho trẻ em nhưng đã được các em đọc , và đón nhận có được coi chính là văn học thiếu nhi? các sáng tác viết cho trẻ em được đa số người lớn hưởng ứng còn trẻ em lại chưa mấy yêu thích có thuộc văn học thiếu nhi?… Đi tìm câu trả lời cho câu hỏi ở trên thực chất, cũng chính là đi tìm chìa khóa để giải mã các vấn đề thuộc về đặc trưng riêng của bộ phận văn học này.

Các nhà khảo sát nước ngoài đã đưa ra rất nhiều nhiều định nghĩa khác nhau về văn học thiếu nhi. Trong khuôn khổ các tư liệu có được, chúng tôi nhận thấy, khi nhận diện văn học thiếu nhi, các học giả quan tâm tới vấn đề: đối tượng tiếp nhận, nội dung phản ánh của tác phẩm, điểm nhìn trần thuật.

Bạn đang xem: Văn học thiếu nhi là gì

Từ góc độ đối tượng tiếp nhận, nhiều nhà khảo sát đã định nghĩa văn học thiếu nhi thông qua độ tuổi của người đọc. sentayho.com.vnaret viết: “một vài người cho rằng văn học thiếu nhi là nhịp cầu nối từ độ tuổi sơ sinh tới 18 tuổi. Tuy nhiên, như tôi biết, chưa học sinh trung học hay là phổ thông nào cho rằng mình chính là trẻ em. Vì vậy, tôi định nghĩa văn học cho lứa tuổi 13 đến 18 tuổi là văn học thanh niên và văn học cho tuổi đến từ sơ sinh đến 13 tuổi chính là văn học thiếu nhi. các trường tiểu học truyền thống nhận trẻ từ 6 tuổi , các đứa trẻ này tới 12 hoặc 13 tuổi cũng sẽ hoàn thành cấp tiểu học” (1). Bà cũng cho rằng rất nhiều dễ phân biệt một đứa trẻ tiểu học và một học sinh trung học hay phổ thông, cũng dễ dàng phân biệt giữa độ tuổi 13 và 14 tuổi, bằng cách đơn giản chính là hỏi chúng. Nhưng rất nhiều khó để phân biệt giữa văn học cho thiếu nhi và văn học cho thanh niên. Tác giả đi đến kết luận rằng các định nghĩa , sự phân chia rất cực đoan , và đôi khi trẻ em sẽ làm bạn ngạc nhiên khi chúng vượt qua các ranh giới phân loại trong chọn lựa đọc sách. Margaret đã định nghĩa về văn học thiếu nhi bằng cách phân định độ tuổi của độc giả. Tuy nhiên, bà cũng cho thấy ở trên thực tế, việc xác định một tác phẩm văn học trẻ em viết cho đối tượng nào chưa đơn giản. thí dụ, tác phẩm Giết con chim nhại của Harper Lee ban đầu không phải dành cho trẻ em, nhưng truyện lại được kể dưới góc nhìn của một cô bé 8 tuổi, trong sáng, hồn nhiên , đầy cảm xúc. Mặc dù vậy, cuốn sách cũng đề cập đến các vấn đề gai góc của cuộc sống như: nạn phân biệt chủng tộc, các định kiến khắt khe, trọng nam khinh nữ… Loạt tác phẩm Harry Portter của J.K. Rowling, mặc dù ban đầu chính là hướng đến trẻ em, nhưng đã gây nên tranh cãi về việc ai sẽ yêu thích các cuốn sách này, đặc biệt khi cuốn sách nói về các vấn đề có tính phổ quát với tất cả các loại độc giả.

Bạn đang đọc: Về định nghĩa văn học thiếu nhi

Jan Susina, giáo sư về văn học thiếu nhi , và văn hóa của Đại học Illinois State (Mỹ) cho rằng: “Giống như các khái niệm về thời thơ ấu, văn học thiếu nhi là một cấu trúc văn hóa, đang trong quy trình phát triển. Văn học thiếu nhi bao gồm các văn bản đã được viết riêng cho trẻ em, các văn bản đã được trẻ em lựa chọn, ranh giới giữa văn học trẻ em , văn học người lớn rất nhiều mong manh” (2). Ông cũng chỉ ra rằng các nhà xuất bản đã khiến cho sự phân biệt sách dành cho trẻ em , người lớn trở nên trở ngại hơn bởi chính việc ấn hành. Ví như bộ truyện Harry Potter của J. K. Rowling luôn có phiên bản cho trẻ em và người lớn mà sự khác nhau chỉ là ở bìa sách. Hay như các truyện kể dân gian, ban đầu chưa phải dành cho trẻ em nhưng chúng đã trở thành một bộ phận của văn học thiếu nhi. Bên cạnh đó, có các cuốn sách viết cho trẻ em ở TK XVII, XVIII lại được đọc bởi phần lớn độc giả người lớn. Thực tế cho thấy, văn học thiếu nhi được viết, minh họa, xuất bản, tiếp thị, mua bởi chính người lớn để dành cho con cháu nhằm giáo dục hay giải trí.

Cùng chung ý kiến với sentayho.com.vnhall, trong Sách của trẻ em trong bàn tay trẻ: Dẫn nhập về văn học của trẻ, Temple, Martinez, Yokota , và Naylor nhận định rằng: “văn học thiếu nhi chính là tập hợp các cuốn sách đọc cho trẻ em , và được đọc bởi trẻ em… từ sơ sinh tới 15 tuổi” (3). Các tác giả cũng cho rằng rất nhiều khó để định nghĩa một cuốn sách trẻ em.

Charlotte Huck, một trong các chuyên gia đầu tiên về văn học thiếu nhi, coi trọng điểm nhìn trong sáng tác văn học trẻ em. Sách trẻ em chính là sách mà cái nhìn trẻ thơ chính là cái nhìn chủ đạo. Ông cho rằng trẻ em đã trở nên tinh tế, trải đời trong cuộc sống hơn trẻ em ở thế hệ trước.

Maria Nikolajeva, giáo sư chuyên nghiên cứu về văn học thiếu nhi của khoa Văn, Đại học Stockholm, Thụy Điển, đồng thời chính là giáo sư danh dự của khoa Văn, Đại học Abo Akademi ở Phần Lan đã phát hiện ra tính đặc thù của văn học thiếu nhi và cho thấy cần phải khảo sát tính thẩm mỹ riêng của văn học thiếu nhi để có thể hiểu được chức năng, sức tác động đối với độc giả. Bà cho thấy các nhà phê bình vẫn thảo luận về các vấn đề như: văn học chính là gì, trẻ em chính là gì mà hiếm khi đưa ra đã được bất kỳ kết quả nào đáng chú ý. Điều này thực sự chưa cần thiết, quan trọng là nên xem văn học thiếu nhi như một trong nhiều thể loại của văn học nhưng vẫn nỗ lực chỉ ra các tính chất đặc trưng của văn học thiếu nhi.

Tìm hiểu thêm: Mã QHNS là gì vậy?

Ở Việt Nam, văn học thiếu nhi đã được nhắc tới trong Từ điển thuật ngữ văn học. Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi gồm các tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho thiếu nhi, thường bao gồm một phạm vi rộng rãi các tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi. Định nghĩa này khá gần với cách hiểu của Jan Susina.

Xem thêm: TOCFL chính là gì vậy? Tìm hiểu về kỳ thi năng lực Hoa ngữ TOCFL

Một quan niệm khác cho rằng, văn học thiếu nhi chính là các tác phẩm văn học nhằm giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi. Nhân vật trung tâm là thiếu nhi , nhiều khi cũng là người lớn. Tác giả của văn học thiếu nhi không các là chính các em, mà cũng chính là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi. Các tác phẩm này được thiếu nhi thích thú tìm đọc bởi các em đã tìm thấy ở đó cách nghĩ, cách cảm cùng các hành động gần gũi với chính các em. Hơn thế, các em còn tìm được một lời nhắc nhở, một sự răn dạy với các nguồn động viên, khích lệ, các sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích… trong quy trình hoàn thiện tính cách của mình.

Quan niệm ở trên nhấn mạnh đến hai vấn đề: tính giáo dục trong văn học trẻ em , và sáng tác nào được cho là văn học thiếu nhi. Theo đó, văn học thiếu nhi phải hướng tới mục đích giáo dục hay là bồi dưỡng tâm hồn cho trẻ. Sách dành cho trẻ em có thể chính là các tác phẩm viết riêng cho trẻ hoặc chính là các tác phẩm mà trẻ em thích đọc. Ý này cũng trùng với lý giải về văn học thiếu nhi của một vài nhà khảo sát trên thế giới.

Bùi Thanh Truyền trong chuyên luận Thi pháp văn học thiếu nhi (2007) cho rằng, văn học thiếu nhi chính là các tác phẩm văn học mà nhân vật trung tâm chính là thiếu nhi hoặc được nhìn bằng đôi mắt trẻ thơ, với tất cả các xúc cảm, tình cảm mãnh liệt, tinh tế, ngây thơ, hồn nhiên, đã được các em thích thú, say mê , và có nội dung hướng đến việc giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, đặt nền móng cho sự hoàn thiện tính cách của các em thuộc các lứa tuổi khác nhau. Ở đây, tác giả đã thống số 1 hai khía cạnh của văn học thiếu nhi là: thẩm mỹ , và giáo dục. Một sáng tác văn học thiếu nhi, theo ông, phải chính là sáng tác chỉ bằng cái nhìn trẻ thơ , phải hướng tới việc giáo dục nhân cách trẻ.

Nhà văn Lê Phương Liên định nghĩa văn học thiếu nhi chính là một thể loại văn học đặc thù nhằm phục vụ một đối tượng văn học rộng lớn bao gồm: lứa tuổi mầm non (dưới 6 tuổi), lứa tuổi nhi đồng (từ 6 -10 tuổi), lứa tuổi thiếu niên (từ 11 – 13 tuổi), tuổi mới lớn (từ 13, 14 tuổi – 18, 19 tuổi).

Có thể nói, các nhà điều tra về văn học thiếu nhi Việt Nam cũng bày tỏ băn khoăn trong việc xác định thế nào là tác phẩm dành cho trẻ em, hay tác phẩm viết cho người lớn mà được trẻ em yêu thích có được coi là văn học thiếu nhi không? Tác phẩm có nhân vật trẻ em nhưng chưa phải chính là sáng tác dành cho trẻ có nằm trong danh mục tác phẩm văn học thiếu nhi không? Điều này xuất phát từ thực tế phức tạp của người sáng tác, người đọc, nhà xuất bản , và người mua. Nhà văn Ma Văn Kháng viết Côi cút giữa cảnh đời không hẳn dành cho trẻ em nhưng tác phẩm lại đã được ra mắt độc giả thông qua Nxb Kim Đồng , và người tiếp nhận vừa chính là người lớn, vừa chính là trẻ em. Trong khi đó, trẻ em trong cách nhìn của luật pháp, của người lớn , của chính trẻ em là khác nhau. Trẻ em mỗi thời đại cũng không giống nhau. Hay trong Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần, mặc dù chủ định của tác giả chính là viết cho trẻ em nhưng lại chiếm được cảm tình của các người lớn muốn thực hiện trẻ em hơn là của độc giả trẻ em. Vậy có thể coi Côi cút giữa cảnh đời, Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ là sáng tác thuộc văn học thiếu nhi không?

Sáng tác viết về thiếu nhi chính là tác phẩm mà nhà văn viết về tuổi thơ của chính mình, tuổi thơ của chúng ta , và nhiều người, tuổi thơ đã phổ quát. Đó cũng có thể là tác phẩm viết về trẻ em nhưng lại chiếm được cảm tình của người lớn. Ở đây, cũng cần phân biệt sáng tác viết về trẻ em với tác phẩm có nhân vật trẻ em trong đó. Có một vài sáng tác, nhà văn dùng nhân vật trẻ em để truyền tải thông điệp người lớn, trẻ em chỉ đã được coi chính là phương tiện biểu đạt, đó chưa được coi là tác phẩm văn học thiếu nhi. Ngược lại, có các tác phẩm đã được trẻ em say mê, hứng thú mặc dù trong đó chẳng có bóng dáng một trẻ em nào, sáng tác như thế vẫn có thể xem chính là văn học thiếu nhi. Tất nhiên, như các nhà nghiên cứu đã khái quát, ranh giới phân định giữa một cuốn sách cho trẻ em và người lớn chưa hoàn toàn rạch ròi.

Vậy liệu có cần quá rạch ròi trong việc phân định ranh giới giữa văn học thiếu nhi , văn học người lớn không, khi mà biên giới đọc chính là vô tận. Chúng tôi đồng ý với quan niệm M.Nikolajeva khi cho rằng việc thảo luận về vấn đề định nghĩa văn học thiếu nhi mà không cho thấy một đáp án nào xác đáng chính là chưa cần thiết. Tuy nhiên, để đưa ra một cách hiểu chúng tôi vẫn nỗ lực tìm câu trả lời cho câu hỏi thế nào chính là văn học thiếu nhi, dù biết rằng, ở một chừng mực nào đó, chưa bao quát hết được mọi vấn đề , và rất nhiều có thể cách hiểu này sẽ có những điều chỉnh trong tương lai.

Văn học thiếu nhi chính là các tác phẩm viết về thiếu nhi , viết cho thiếu nhi do người lớn hoặc trẻ em sáng tác, được nhìn qua lăng kính trẻ thơ, có nội dung hướng đến giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách trẻ em ở mọi lứa tuổi khác nhau. Có thể coi các sáng tác viết cho thiếu nhi bao gồm: các tác phẩm viết cho trẻ em tuổi mầm non; các tác phẩm viết cho thiếu niên, nhi đồng; các tác phẩm viết cho tuổi mới lớn.

Tham khảo thêm: Android TV Box chính là gì vậy? Lợi ích khi sử dụng Android TV Box

Có thể khẳng định, văn học thiếu nhi có sự khác biệt so với văn học người lớn. Điều đó cũng có nghĩa khi tiếp cận văn học thiếu nhi, cần phải dựa trên các đặc trưng thẩm mỹ riêng. Đối tượng mà văn học thiếu nhi nói đến hay là hướng tới chính là một kiểu đối tượng đặc thù. Trẻ em có các đặc điểm tâm sinh lý riêng, vì thế, khi chúng sáng tác văn học, hay là chính là đối tượng của văn học, phải đã được nhìn nhận dựa ở trên các đặc trưng riêng biệt đó. Văn học thiếu nhi phải chính là các sáng tác được nhìn từ cái nhìn trẻ thơ, bằng con mắt trẻ thơ , đã được chấp nhận, trước hết, bởi độc giả là trẻ em.

_______________

1. Marshall R. Margaret, An Introduction to the world of children’s books, Gower Publishing Company, Hardcover, 1988, tr.2.

2. sentayho.com.vn

3. Temple, Martinez, Yokota, Naylor, Children’s books in children’s hands: An introduction to their literature, Allyn & Bacon, Boston, 2002, tr.6.

4. Vân Thanh, Nguyên An, Bách khoa thư văn học thiếu nhi Việt Nam, Nxb Từ điển bách khoa, Hà Nội, 2002, tr.6.

Nguồn : Tạp chí VHNT số 385, tháng 7-2016

Tác giả : NGUYỄN THỊ THANH HƯƠNG

Xem thêm: V-Sync, FreeSync trên màn hình là gì vậy? Chúng có thật sự hữu ích ?

Bạn thấy bài viết thế nào?

Tìm hiểu thêm: Từ Sến Súa Là Gì ? Giải Đáp Tất Cả Ý Nghĩa Của Từ Sến